مه‌یلی بکه‌ بۆ هاوڕێکه‌ت | چاپی بکه‌ |

پرۆژەی چارەسەرى كێشەى كەركوك و ناوچەكانى تر

November 12,2008

كۆنفرانسى جەماوەرى  كەركوك :
 پێشەكی:
 بێگومان كێشەی كەركوك و ئەو ناوچانەى هەمان كێشەى كەركوكیان هەیە، كە ناوچەكانى" شەنگال، زومار، تەلعەفەر، شێخان، حەمدانییە، مەخمور، دووزخورماتوو، خانەقین، شارەبان، مەندەلی، بەدرە و جەسسان...هتد" لەخۆوە دەگرێت بوونەتە مایەى ناكۆكی و ململانێ و لەدواى رووخانى رژێمى سەدامەوە بۆتە رۆژەڤى سەرەكی ئەمڕۆی گەلى كوردستان و ئێراق و جیهان. چونكە تائێستا ئەم كێشەیە وەك كێشەیەكى هەرە بنچینەیی و رەوا تاوتوێ نەكراوە و سیاسەت و پرۆژەیەكى چارەسەرئامێزیشی بۆ دانەڕێژراوە، بەڵكو بە هەمان ئەو زیهنییەت و سیاسەتەى كێشەكەیان دروستكردووە هەڵسوكەوت لەگەڵ كێشەكەدا كراوە و هەوڵی چارەسەركردنى دراوە، كە خۆی لەزیهنییەتی نەتەوەپەرستى و سیاسەتی نكۆڵیكردن و قڕكردن و توانەوەى نەتوەیى و سیاسەتى پەرتكە و زاڵبەى دەسەڵاتداراندا دەبینێتەوە. ئەمەش لەگەڵ خۆیدا نائارامیی و ناهاوسەنگی و ناكۆكی و ململانێییەكی بەردەوام و كوشندەى هێناوە، كە زۆربەى كات بە شەڕ و پێكدادان و تراژیدیاى گەورە گەیشتۆتە خاڵی بێچارەیی و بنبەستبوون. ئەم راستییە تا رۆژگاری ئەمڕۆشمان بەردەوامە.
 بۆیە پێویست دەكات هەموو ئەو گەل و نەتەوە و ئەتنیكانەى خاوەنی ئەم كێشەیەن و هەروەها ئەو هێز و لایەنانەى بەو كێشەیەوە پەیوەندیدارن پێداچوونەوەیەكی جددی و بابەتیانە بە زیهنییەت و سیاسەت و پرۆژەكانى خۆیان سەبارەت بەم كێشەیە ئەنجام بدەن و دەستبەردارى ئەو چەمك و لۆژیكە ببن كە خۆسەپاندن، نكۆڵی لەبەرامبەر و گیانی تۆڵەسەندنەوە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، یان پێی وایە هەموو رەوایەتی و راستییەك لەلای ئەوە.
  هەروەها پێویست دەكات لەو راستییەش تێبگەین كە وەك چۆن یەك كلیل ناتوانێت هەموو دەرگاكان بكاتەوە، ئەوا یەك دەرگاش بەهەموو كلیلێك ناكرێتەوە، كەواتە هەر كلیلەو بۆ دەرگایەك و هەر دەرگایەك بە كلیلێك دەكرێتەوە. ئەمەش بەو واتایە دێت كە سووربوون لەسەر ئەو شێوازە چارەسەریانەى كە لەگەڵ گەوهەر و ناوەرۆكی خودی كێشەكەدا یەكانگیر نابێتەوە و نابێتە رێگەیەك بۆ چارەسەرى، جگە لە بێچارەیی و بنبەستبوون هیچی دیكە لەگەڵ خۆیدا ناهێنێت. كەواتە پێویستە گەوهەر و سروشت و تایبەتمەندییەكانى كێشەكە بناسین و بەگوێرەی ئەمەش بەدواى رێگە و شێواز و میكانیزمى گونجاو بۆ چارەسەرییەكی رەوا و دادپەروەر و هەمیشەییدا بگەڕێین، كە ماف و ئازادی و بەیەكەوە ژیانى دیموكراتیانەى نێوان گەلان زامن دەكات.
 لەسەر ئەو بنەمایە؛ ئێمە وەك ئەندامانى كۆنفرانسى جەماوەرى كەركوك كە لە 17-10-2008 لە شارى كەركوك بەسترا لەروانگەى بەرپرسیارێتییەكی نیشتمانى و دیموكراتییەوە ئەم پرۆژە پێشنیارە بۆ چارەسەرى كێشەى كەركوك و ئەو ناوچانەى هەمان كێشەیان هەیە، پێشكەش دەكەین، بەمەبەستى گفتوگۆ و گەیشتن بە چارەسەرییەكی رەوا و دادپەروەر و هەمیشەیی. لەو باوەڕەشداین كە ئەم پرۆژەیە بێ كەموكوڕی نییە و دەكرێ لەمیانەى گفتوگۆیەكی بابەتیانە و دڵسۆزانەوە بگەیەندرێتە ئاستى پرۆژەیەكی تەواو و چارەسەرئامێزى ئەوتۆ كەوا ماف و ئازادی و بەیەكەوە ژیانى دیموكراتیانەى نێوان هەموو گەلانى كەركوك و ناوچەكانی تر زامن بكات.
 
 بنچینە و تایبەتمەندییەكانى كێشەى كەركوك و ناوچەكانى تر:
 كەركوك یەكێكە لەشارە دێرینەكانی مێژوو و لە دێر زەمانەوە خێڵ و بنەماڵە لۆلۆییەكان، سۆبارییەكان، گۆتییەكان،میتانیەكان كە نەژاد و رەچەڵەكى ئەمڕۆی گەلی كورد پێكدێنن، لە گەڵ پێكهاتە خێڵەكى و بنەماڵەكانى سامییەكان و بابلی، سووریانى، كە رەچەڵەكى گەلانى ئاشورى و كلدانى پێكدەهێنن، تێیدا نیشتەجێ بوونە، لەرووى كولتوور و شارستانییەتەوە پەیوەندییەكی بەهێز و تۆكمە لەنێویاندا هەبووە، تەنانەت وێڕاى كولتوور و شارستانییەتى تایبەت بەخۆیان، ئەوا لەمیانەى پەیوەندی و تێكەڵاوبوون و بەیەكەوە ژیانى هەزاران ساڵەیانەوە بوونەتە خاوەن كولتوور و شارستانییەتى هاوبەشیش. هەروەها لەدواى بڵاووبونەوەى ئاینى ئیسلامەوە گەلى عەرەب و نەژادەكانى گەلى توركمانیش، لەكەركوك و دەوروبەریدا نیشتەجێبوون. لەئاكامدا دەكرێ لەرۆژگارى ئەمڕۆدا سەرجەم ئەو پێكهاتانە لەراستینەى كۆمەڵگاى كەركوك و دەوروبەرى و ناوچە دابڕاوەكاندا ببینرێت.
 بێگومان هەرچەندە بەدرێژایی مێژووى شارى كەركوك، كورد زۆرینەى پێكهاتەى كۆمەڵگاى شارەكەیان پێكهێناوە و لەرووى چەندایەتى و چۆنایەتییەوە قورسایی نیشتەجێیی (سكانی) و كولتوورى و شارستانى خۆی هەبووە و رۆڵێكی سەرەكی لەدروستبوونى مێژوو و شارستانییەتى شارەكەدا هەبووە. بەڵام ئەم راستییە هەرگیز سروشتى هەمەڕەنگی و مۆزایكی شارەكەى تێكنەداوە و ناهاوسەنگی نەكردووە، بەڵكو تەواو بەپێچەوانەوە بەشێوەیەكی گشتى سەرجەم ئەو پێكهاتە جیاوازانەى سەدان و هەزاران ساڵە لە كەركوك و دەوروبەریدا بەیەكەوە ژیاون و ئەو هەمەڕەنگییەى هەبووە وەك دەوڵەمەندییەكی كولتوورى و شارستانى بینراوە و زۆر كەم بۆتە سەرچاوەیەك بۆ گرفت و كێشە و ناكۆكی لەنێوانیاندا. تەنانەت ئەو هەمەڕەنگییە كولتوورییەى شارەكە بۆتە فاكتەر و زەمینەیەك بۆ پێشكەوتن و گۆڕان و بەردەوامى ژیان و گوزەرانی هەموو پێكهاتەكانی شارەكە و تەواوى ناوچەكەش. ئەم راستییە تا هەڵوەشانەوەى ئیمپراتۆرییەتى عوسمانى و چڕبوونەوەى دەستێوەردانە دەرەكییەكان و دامەزراندنى قەوارەیەك بەناوى ئێراقەوە بەردەوام بوو. كاتێك كە پەترۆل لەشارەكە دۆزرایەوە و پیلان و ستراتیژی داگیركارییانەى ئینگلیزیش لەناوچەكە بەگشتى و ئێراق بەتایبەتى پراكتیزە كرا، ئەوا لەچوارچێوەى سیاسەتى پەرتكە و زاڵبەدا هەم دەوڵەمەندێتییە كولتوورییەكەى و هەمیش دەوڵەمەندێتییە سروشتییەكەى بووە سەرچاوەى كێشە و ناكۆكی و ململانێیەكی بەردەوام و تارۆژگارى ئەمڕۆش بەردەوامە. 
 لەم چوارچێوەیەشدا رژێمە یەك لەدوای یەكەكانی ئێراقیش لەمیانەی ئەقڵییەتێكی میللیگەرایی ـ فاشیستى دەسەڵاتگەراوە هەوڵی گۆڕینی راستینەی دیموگرافی، مێژوویی و جوگرافی و ئیداریی چەندین شار و شارۆچكەى كوردستانیان داوە. لەم رووەوە شاری كەركوك لەهەموو شوێنەكانى دیكە زیاتر بەر سیاسەتی تەرحیل ـ تەعریب و تێكدانى ناسنامەی رەسەنى شارەكە كەوتووە. رژێمی بەعسیش ئەو سیاسەتەى گەیاندە لوتكەى هەرە مەترسیدارى خۆی و تا رادەیەكی زۆر دیموگرافیا سروشتییەكەى ئەم شارەى گۆڕی و تێكیدا. زۆربەی هەرە زۆری دانیشتوانە كوردنشینییەكەى كەزۆرینەى شارەكەیان پێكدەهێنا بەزۆردارى دەركرد، هەروەها گەلی توركمانیش تارادەیەك بەر شاڵاوەی ڕاگواستن كەوت. لەجێگەى ئەمە لەمیانەى سیاسەتی بە عەرەبكردنەوە خەڵكێكی زۆری لەعەرەب بەئیمتیازاتێكی زۆرەوە لەم شارەو دەوروبەری نیشتەجێ كرد.
  بێگومان گەلەكەشمان بەدرێژایی سەدەی بیستەم لەمیانەى تێكۆشانى ئازادیخوازانەى خۆیەوە رووبەرووى ئەو سیاسەتە شۆفێنیستى و فاشیستییە بۆتەوە و قوربانییەكی زۆریشی لەم پێناوە داوە و بەدەیان هەزار لەخەڵكی شارەكەش ئاوارە و دەربەدەر بوون. بەڵام گەلەكەمان وەك چۆن دەستبەردارى سروشت و ناسنامەی جوگرافی و مێژوویی و دیمۆگرافی ئەو شارە نەبووە و پێداگرى لەسەر كوردستانیبوونى ئەو شارە كردۆتەوە، ئەوا هەمیشە پێداگری لەسەر پاراستنى راستینەى پێكهاتەى هەمەڕەنگ و مۆزایكیانەى شارەكەش كردووە.  
 دوای رووخانی رژێمی سەدام لە 9ى نیسانی 2003 دا هەلومەرجێكی سیاسی، مەیدانی لەبار رەخسا بۆ ئەوەی گەلە رەسەنەكانی شاری كەركوك لە ئاوارەیی و دەربەدەری بگەڕێنەوە سەر زێدی خۆیان و لە رەگەوە نادادوەرى سەر شارەكە و دێهاتە رووخاوەكانی هەڵگیرێت و خزمەتگوزاری تایبەتی بۆ بكرێت و باری ئابووری و گوزەرانی بەرەو پێشەوە ببرێت، هەروەها عەرەبە هاوردەكانیش بە رەزامەندی و قەرەبووكردنەوەوە رەوانەی شوێنی كۆنی خۆیان بكرێنەوە. سنوورە ئیدارییەكەیشی وەك پێش ساڵی 1968 لێبكرێتەوە، هەرچی ناوچە و شارۆچكە دابڕاوەكانی ئەو شارەش هەیە بخرێنەوە سەر ئیدارەكەی  و رۆحی یەكێتی دیموكراتی و پێكەوە ژیانى نێوان پێكهاتەكانى كەركوك بەهێز بكرێتەوە. بەڵام لەم رووەوە؛ نە لەئاستى دەسەڵاتى نوێی ئێراق و هێزە هاوپەیمانەكانەوە، نە لەئاستى دەسەڵاتى هەرێمى كوردستاندا هیچ هەنگاوێكی بەرچاو و ئیجابیانە نەهاوێشترا و هەر لایەنە و كێشەى ئەم شارەى وەك مەیدانێكى ململانێی دەسەڵاتخوازانە یان وەك كارتێكی سیاسی و سەرچاوەیەك بۆ خۆ تۆكمە و بەهێزكردن بەكار هێنا. لەم چوارچێوەیەدا هێزە هەرێمییەكان بەهۆی ئەقڵییەتی دەمارگیری و دەستبەردارنەبوونیان لەسیاسەتى نكۆڵی و قڕكردن و توانەوەی گەلى كورد، سروشتى كێشەی شارەكە و بارودۆخی ئاڵۆزی ئێراقیان وەك دەرفەتێك زانیوە بۆ دەستێوەردان و كردنی بەمەیدانێكی ململانێیان لەگەڵ گەلی كورد لەلایەك و لەگەڵ ئەمریكا و هاوپەیمانانى لەلایەكی دیكەوە. هەڵبەتە ئەمریكاش بەهەمانشێوە هەڵسوكەوتى كردووە و لەمیانەى سیاسەتى ئیدارەكردنى كێشە و ناكۆكییەكان و سیاسەتى پەرتكەو زاڵبەدا ستراتیژی قۆرخكردن و تاڵانكردنى سامانە پەترۆڵییەكەى شارەكەی بەبنچینە وەرگرتووە. بۆ ئەم مەبەستە چەندین پرۆژەى وەك " پرۆژەى بیكەرـ هاملتۆن، پرۆژەكەى دیمستۆرا"ی پێشخستووە. لەلایەكی دیكەوە لەماوەى پێنج ساڵی رابردوودا هەوڵدراوە لەڕێگاى چەندین ماددەى دەستووری ویاساییەوە ئەو كێشەیە ئیحتیوا بكرێت و كۆتایی پێبهێنرێت؛ وەك ماددەى (58) لەیاسای كاتیی بەڕێوەبردنى دەوڵەتی ئێراق، ماددەى (140)ى دەستوورى هەمیشەیی ئێراق، ماددەى (24)ى یاسای هەڵبژاردنى پارێزگاكان. بەڵام هیچ یەكێك لەو پرۆژە و پیلان و ماددە یاسایی و دەستووریانە نەیانتوانیوە كێشەكە چارەسەر بكەن، بەڵكو تەواو بەپێچەوانەوە زیاتر بەئاڕاستەى بێچارەیی و بنبەستوون و لێكەوتنەوەى توندوتیژی ئاراستەكراوە. چونكە هیچ یەكێكیان راستینەی مێژوویی و جوگرافی و پێكهاتەى كولتوورى شارەكەیان بەهەند وەرنەگرتووە و بنەماكانى ماف و دادوەرى و یەكسانیشیان پشتگوێخستووە.  
 ئیدی دواى ساڵانێكی زۆر لە ململانێ و ناكۆكى، بێچارەیی و بنبەستبوون، كاتى ئەوە هاتووە كێشەكە وەكو خۆی ببینرێت و ئەو شێوازە چارەسەرییەى كێشەكە چارەسەر دەكات پێشبخرێت، نەك ئەو شێوازەی لەگەڵ بەرژەوەندیی یەكلایەن یەكانگیر دەبێتەوە. چونكە ئەو كێشەیە گوزارشت لە قووڵایی و ناوەرۆكی كێشەى گەلی كوردستان و سەرجەم كێشەكانى تری ئێراق و ناوچەكە دەكات. لەراستیدا ئەو كێشەیە رەگوڕیشەیەكى مێژوویی قووڵی خۆی هەیە و قۆناخ بەقۆناخ تا هاتووە قووڵتر بۆتەوە و لەگەڵ خۆیدا ئێش و ئازار و تراژیدیای مەزنى هێناوە، كە لەئاكامدا بۆتە گرێكوێرەیەكى مەزن. ئەمەش ئەو راستییە دەخاتەڕوو كە كێشەى كەركوك و ناوچەكانى هاوشێوەى، كێشەیەكی ساتەوەختی و كاتى نییە، تەنانەت هەر تەنیا كێشەیەكی سیاسی یان ئابووریش نییە، بەڵكو كێشەیەكی فرە لایەنە و لەگەوهەری خۆیدا گوزارشت لە كێشەی ناسنامە و ئیرادەى گەلی كورد دەكات. بێگومان ئەم راستییە بۆ گەل و نەتەوە و ئەتنیكە رەسەنەكانى دیكەى كەركوك و ناوچەكانى تریش هەر راستە. واتە وەك چۆن كێشەى كەركوك بۆ گەلی كورد كێشەى ناسنامە و ئیرادەیە ئەوا مسۆگەر بۆ گەلی توركمان و ئاشوورى و كلدانى و سریانیش كێشەى ناسنامە و ئیرادەیە. تەنانەت بۆ  گەلی عەرەبیش، ئەوانەى لەدەرەوەی سیاسەتى بەعەرەبكردن وراگوازستنى  رژێمى بەعس و رژێمەكانى تردا، لەدێر زەمانەوە لە كەركوك و ناوچەكانى تردا نیشتەجێبوون، كێشەى ناسنامە و ئیرادەیە. راستتر بڵێین؛ كێشەى كەركوك و ناوچە هاوشێوەكانى، كێشەى هەموو گەلی كوردستانە، بەكورد و توركمان و ئاشوورى = كلدانى = سریانى و عەرەبیشەوە. بۆیە ئەگەر كێشەى كەركوك بە كێشەى تەواوى گەلی كوردستان ناوزەد بكرێ و لێی بڕوانرێت تێڕوانینێكى هەرە راستە. ئەمە نكوڵی لەو راستییە ناكات كە گەلی كورد لە كەركوك و ناوچەكانى هاوشێوەیدا، بەدرێژایی سەد ساڵی رابردوو، ئامانجی سەرەكى و یەكەمى سیاسەتى بەعەرەبكردن و ڕاگواستن بووە و بەردەوام رووبەڕووى كۆمەڵكوژی كولتووری و كۆمەڵكوژی جەستەیی (سوور) بۆتەوە. هۆكاری سەرەكی ئەو بەئامانجگرتنەی كوردیش لەو سیاسەت و كۆمەڵكوژیانە لەبەر ئەوە بووە كە كورد زۆرینەى دانیشتوانەكەى پێكهێناوە و پێكدێنێت و تا كورد لەم شارە و ناوچەكانى هاوشێوەى، رانەگوێزرێت و كۆمەڵكوژ نەكرێت و سیماى كوردانەیان نەسڕدرێتەوە، ئەوا هەرگیز ناتوانرێت توركمان و ئاشوورى = كلدانى = سریانى راگوێزرێن و كۆمەڵكوژ بكرێن و سیمایان لە شارەكە و ناوچەكانى هاوشێوەیدا بسڕدرێتەوە. هەروەها گەلی توركمان و گەلانی تری شارەكەش ئەگەر بەڕادەى گەلی كوردیش نەبێت ئەوا كەم تا زۆر رووبەڕووی سیاسەتى تەعریب و تەرحیل و كۆمەڵكوژی بوونەتەوە. واتا جێبەجێكردن و سەرخستنى سیاسەتى تەعریب ـ تەرحیل و كۆمەڵكوژییەكان لەبەرامبەر گەلی كوردا، هەنگاوى یەكەمیش بووە بۆ جێبەجێكردن و سەرخستنى هەمان سیاسەت و كۆمەڵكوژی لەسەر گەل و نەتەوەكانى تر.
 لێرەدا پێویست دەكات ئەو راستییەش ببینرێت كە گەلی كورد وەك چۆن بۆتە قوربانى یەكەم و سەرەكی سیاسەتى شێواندن و تێكدانى مێژوو و جوگرافیا و دیمۆگرافیاى كەركوك و ناوچە هاوشێوەكانى، ئەوا گەلی كوردیش زۆرترین خەبات و تێكۆشانى بۆ پاراستنى سروشتی مۆزایكی و فرە كولتوورى ئەم شارە كردووە و  هیچ كاتێك خوازیارى ئەوە نەبووە راستینەى مێژوویی و جوگرافی و دیمۆگرافییەكەی كەركوك و ناوچە هاوشێوەكانى بشێوێت و تێكبدرێت. گەلی كورد هەر تەنیا لە كەركوك و ئەو ناوچانەدا وەها هەڵسوكەوتى نەكردووە، بەڵكو لەقووڵایی جوگرافیای كوردستاندا خاوەن هەمان تێڕوانین و هەڵسوكەوت بووە. مانەوە و خۆپاراستنى ئەو گەل و نەتەوە و ئەتنیكانە لە كوردستان و بەیەكەوە ژیانی هەزاران ساڵەیان لەگەڵ كورددا بەتەبایی و ئاشتیانە، سەلمێنەرى ئەو راستییەیە كە گەلی كورد فرە كولتوورى و فرە ئەتنیكی لەكوردستاندا بۆخۆی بەسیمای دەوڵەمەندێتى كولتووری كوردستان و سەرچاوەیەكى هێز و توانستى بینیوە. هەربۆیە بەردەوام لەمیانەى بەرگریكردنی لەناسنامە و ئیرادەى نەتەوەیی خۆی بەرگری لەناسنامە و ئیرادەی گەل و نەتەوەكانی تریش كردووە و لەمڕووەوە بۆتە قەڵغان و پارێزوانى ئەوانیش. هەڵبەتە ئەمەش بەو رادەیەى هێز و وزەى بەو گەل و نەتەوانە بەخشیوە ئەوا بەهەمان رادەش زەمینەى تەبایی و بەیەكەوە ژیانى لەنێوانیاندا زیاتر كردووە و تارادەیەكى زۆر هاوچارەنووسی و هاوخەباتى و هاوئامانجیشی لەنێوانیاندا خولقاندووە.
 بۆیە دەبێت هەموو لایەك بەوردی لەو راستییە تێبگەین كە كێشەى گەلی كورد پەیوەست و ئاوێتەى كێشەى گەل و نەتەوەكانى تری كوردستانە. هەروەك چۆن چارەسەركردنى كێشەى كورد لەئاستى كەركوك و ئەو ناوچانە و ئێراقدا بەبێ چارەسەركردنى كێشەى ئەو گەل و نەتەوانە نایەتەدی، ئەوا مسۆگەر بەبێ چارەسەركردنى كێشەى كورد كێشەی ئەو گەل و نەتەوانەش چارەسەر ناكرێت. ئەمە بەو واتایە نایەت كە كێشەى هەر گەل و نەتەوەیەك خاوەن تایبەتمەندی و جیاوازی خۆی نییە، بەڵام لەهەمان كاتیشدا بەحوكمى ئەوەى لەگەڵ گەلی كورددا خاوەن و شەریكن لەهەمان خاك و نیشتماندا و هەزاران ساڵە بەیەكەوە لەسەر هەمان خاك و نیشتماندا دەژین، ئەوا بەو رادەیەى خاوەن كێشەى تایبەتی خۆیانن، مسۆگەرخاوەن كێشەیەكی هاوبەشیشن لەگەڵ گەلی كورددا. هەربۆیە چارەسەركردنی كێشەى گەلی كورد و عەرەب و توركمان و ئاشوورى و كلدانى و سریانى هەمووی بەیەكەوە پەیوەستدارن، چونكە وەك چۆن بەیەكەوە خاوەن وڵات و كولتوور و ناسنامەیەكی هاوبەشن، ئەوا دەبێت بەئیرادە و تێكۆشانێكی هاوبەشیش چارەسەری كێشەكان بكرێت و رێك پێچەوانەى سیاسەتى پەرتكە و زاڵبەی هێزە دەرەكی و دەسەڵاتە شۆڤێنیستەكان هەڵسوكەوت بكرێت. بێگومان ئەمەش تەنیا بە پشتبەستن بە زیهنییەتێكی كراوەی دیموكراتی كە تێیدا بەیەكەوە ژیانی ئازادانە و یەكسان بەبنەما دەگرێت دێتەدی.
 
  لەكاتێكدا كە كێشەكە گەیشتۆتە ئاستێكى مەترسیدارى ئەوتۆ كە چیدى بێچارەیی و بنبەستبوون پەسند ناكات، ئەوا دەخوازین پرۆژەیەكی نوێ پێشكەشی رای گشتی و گەلی كورد، توركمان، عەرەب، ئاشووری ـ كلدانی ـ سریانی و لایەنە پەیوەندیدارەكان بكەین، تاكو بتوانین لە رێگەی ئەم پرۆژەیەوە بە بەشدارییەكی چالاكانەی جەماوەر ئەم كێشەیە چارەسەر بكەین.
 
 ئەو  بنەما گشتییانەى پێویستن بۆ چارەسەری كێشەكە:
 
 1ـ كێشەی كەركوك و ناوچەكانى تر كێشەیەكی رواڵەتى و كاتیی، یان هەر تەنیا سیاسی و ئابووری نییە، بەڵكو خاوەن راستینەیەكی مێژوویی، جوگرافی، دیموگرافی و ئیدارییە، كە پێویستە رەهەندە جۆراوجۆرەكانى بزانرێت. بۆیە پێویستە هەر پرۆژە و رێوشوێنێكی چارەسەرى بە لەبەرچاوگرتنى ئەو بنەمایانە پێشبكەوێت. بەتایبەتى كێشەى كەركوك بۆ گەلی كورد وپێكهاتە رەسەنەكانى تری ئەم شارە و ناوچەكانى تر دەربڕی ناسنامە و ئیرادەیە.
 2ـ  بەر لەهەموو شتێك ئەم كێشەیە كێشەیەكی ناوخۆیی باشورى كوردستان و ئێراقە، تەنها گەلانى ئەو شار و ناوچانە دەتوانن بەیەكەوە بڕیار لەسەر چارەنووسی هاوبەشی خۆیان بدەن. بۆیە پێویستە كۆتایی بەسیاسەتى بەرژەوەندیپەرست، وابەستەیی بەدەرەوە، بێچارەهێشتنەوە، هەر شێوە دەستێوەردانی هێزە جیهانی و هەرێمییەكان بهێنرێت، بەتایبەتیش توركیا، ئێران، سوریا كە خۆیان خاوەنی هەمان كێشەن لەگەڵ گەلی كورد و پێكهاتەكانى تردا.
 3ـ دەستبەرداریكردن لە زیهنییەتى دەوڵەت نەتەوە، چەمكە شۆڤێنیستى، دەمارگیری، پاوانخوازى، ناوەندگەرێتی و قووڵكردنەوەى ناكۆكییەكان، پێویستییەكی ژیانییە بۆ چارەسەرییەكی هەمیشەیی و دادوەرى و دیموكراتیانە. بۆیە هەڵسوكەوتكردن بە زیهنییەتێكی دیموكراتی و رۆحێكی تەبایی و ئاشتیانە و پەرەپێدانی زەمینەیەك بۆ بەیەكەوە ژیانی ئازادانەی گەلان مەرجی بنچینەیی چارەسەریی كێشە و ناكۆكییەكانە.
 4ـ لەشێواز و میكانیزمی چارەسەریدا پێویستە دەستبەردارى لەو چەمكانە بكرێت كە پێداگری لەسەر زۆرینە و كەمینە، بەهێزى و لاوازی، گەورەیی و بچووكی پێكهاتەكان بەرامبەر یەكتر دەكات. چونكە ئەمە رێگا لەبەردەم بێچارەیی و بنبەستى و وابەستەبوون بەدەرەوە دەكاتەوە. لەبری ئەمە چەمكی دەرفەتى بەشداری دیموكراتیانەى گەلان و هاوڵاتیبوونی ئازاد و یەكسان بەبنەما وەربگیردرێت و هەر پێكهاتەیەك وەكو دەوڵەمەندییەكی كولتوورى و شارستانی سەیر بكرێت و لەچوارچێوەى پێوانەی دیموكراتی و دادوەرى و یەكسانیدا ماف و ئازادییەكان لەدەستوور و كرداردا گەرەنتی بكرێت. پێویستە هەموو پێكهاتەكان بەمشێوەیە رێز لە ناسنامە و ماف و ئازادییەكانى یەكتر بگرن.
 5ـ پێویستە هەموو ئەو خەڵكانەى لەچوارچێوەی سیاسەتى تەعریب ـ تەرحیل و كۆمەڵكوژی كولتووری و بەدوور لەخواست و ئیرادەى خۆیان لەو ناوچانە كۆچبەركراون یان هاوردەی ئەو ناوچانە كراون، هەروەها ئەوانەش كە لە شوێنی كاری خۆیان دەركراون یان ناچارى دەستبەرداربوون لە كاری خۆیان كراون بگەڕێندرینەوە زێد و وار و سەر كارى خۆیان، لەرووى ماددی و مەعنەوی قەرەبوو بكرێنەوە. هەروەها سەرجەم ئەو ئیجرائات و گۆڕانكارییە ئیدارییانەى بەمەبەستى شێواندن و لاوازكردنى پێگەى پێكهاتەكان ئەنجامدراوە هەڵوەشێنرێتەوە و بگەڕێندرێتەوە دۆخی ئاسایی خۆی.
 6 ـ وەكو پرەنسیپێكی بنچینەیی دیموكراتیانە بۆ چارەسەری كێشەى ئەو ناوچانە، مافی بڕیاردانى گەل و پێكهاتەكان سەبارەت بە چارەنووس و شێوەى ژیانى هاوبەشی خۆی میكانیزمى "ریفراندۆم" و شێوازەكانى تری دیموكراتییەتى راستەوخۆ بە بنچینە وەربگیردرێت.
 7ـ لەئاستی ئێراقدا "ئێراقیبوون" و لەئاستى كوردستاندا "كوردستانیبوون" وەك ناسنامەى باڵا و هاوبەش پەسند بكرێت. بەمەرجێك ناسنامە باڵاو هاوبەشەكان نكۆڵی لە ناسنامە تایبەتەكان نەكات و هەوڵی سڕینەوەیان نەدات. لەسەر ئەو بنەمایە؛ ناسنامە باڵاكان (ئێراقیبوون، كوردستانیبوون) و ناسنامە تایبەتەكان (ناسنامەى نەتەوەیی، ئایینى، ئایینزایی، كولتووری) پارێزراو بێت و لەدەستووری هەرێمى كوردستان و كۆمارى ئێراقی فیدراڵی گەرەنتی بكرێت. بەمەش پێویستە خەڵكی كەركوك و هەموو ئەو شارو شارۆچكە و گوندانەى هەمان كێشەیان هەیە،  ئازادانە پشتگیرى خۆیان بۆ ئەو ناسنامانە دەرببڕن.
 8ـ لەسەر بنەمای پرەنسیپەكانى "هەموو هاوڵاتیان خاوەنى یەكسان و هاوبەشی سەرجەم داهاتى وڵاتن" و "خۆتێری اكتفاو الژاتی" و "پێداویستى" داهاتەكانى وڵات بەشێوەیەكی دادپەروەر و یەكسان دابەشبكرێت. بەمەرجێك هەر هەرێم و شار و ناوچەیەك بەرێژەی (...%)ى لەو داهاتەی لێیەوە دەستدەكەوێت پێببەخشرێت.
 
 چەند میكانیزمێك بۆ چارەسەری كێشەكە:
 
 1ـ هەر سێ پرۆسەی دەستنیشانكراوى نێو ماددەى (140) "ئاساییكردنەوە، سەرژمێریكردن، ریفراندۆم" لەكەركوك و سەرجەم ناوچەكانى تر وەك هەنگاوێكی بنچینەیی جێبەجێ بكرێت میكانیزمەیەكی هەرە راستە، چونكە ئەمە خۆی لەخۆیدا گەڕانەوەیە بۆ رای گەل و رێگە گرتنە لەدەستێوەردانی دەرەكی. ئەگەر هەر ماددەیەك لەدەستووردا شوێنى ماددەى (140) بگرێتەوە ئەوا دەبێت ئەو سێ پرۆسەیە لەخۆوە بگرێت.
 2ـ پێویستە دەسەڵاتی ئێراق ولایەنە دەسەڵاتدارەكان بەگومانەوە سەیری كورد و مەسەلەی كەركوك نەكەن و تەنیا لەڕوانگەی ئ