ئاسۆ مەنگور:
گۆرانەكان لە ئەوروپای مۆدێرندا بەرەو دروست كردنی كۆمەلگایەكی مەدەنی دیموكراسی و لیبرالی بە زۆر قۆناخی سەخت و جیاوازدا تێ پەریون , لە دیموكراسیەتی شارەوە (دیموكراسی راستەوخۆ)ی ئەسیناوە دەست پێ دەكات و بە شۆرشی رەوشەنگەری و شۆرشی فەرەنسی و شۆرشی پیشەسازی ئینگلیزی دا دەروات و تا ئەورۆ ئەو پرۆسێسە لە بەرەو پێش چووندایە ئەورۆ لە شێوەو فۆرمی جیهانگیریدا ئەو پرۆسێسە خۆی دەردەخات . هەرچەند جیهانگیری لە ئەوروپادا كاریكتەریكی ئابوری و سیاسی و كولتوری و تەكنەلۆژی بەخۆیەوە دەگرێت بەڵام وەكو پرۆسیس رەنگدانەوەی لە سەر سیستەمی دەسەلات لە وڵاتانی بە تایبەتی رۆژهەڵاتدا بە شێوەیەكی پۆزیتیڤ دێتە خەمڵاندن ,لێ دەسەڵاتی دیسپۆتیكی رۆژهەڵات چۆن دەستەوستانە لە بەردەم دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵگادا ئاواش دەستەوستانە لە بەردەم خۆ گونجاندندا لەگەڵ سیستەمی تازەی جیهانگیریدا ئاكامەكەشی لە بەرژەوەندی خەڵك تەواو دەبێت , لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی تازە وەكو هەموو برگەیەكی مێژوویی و گۆرانكار كۆمەلێك دیاردەی دزیو لە خودی كۆمەڵگادا دروست دەكات و لە لایەن تاریك پەرست و كۆنەپەرست و دۆگمای لەو جۆرەشەوە بەرهەلستی دەكرێت , چونكە دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵ و دەسگاكانی دەسەڵات هەمیشە دۆخی ئەوتۆ دینێتە ئارا كە لە بەرژەوەندی هەندی لە گروپ و رێكخراوەی ناوەندی دەسەڵاتدا یەكناگرێتەوە بە تایبەتی كاتێ دەسەلاتی ناوەندی یاسایی نەبێت و لە لایەن جەماوەرەوە شەرعیەتی بەریوەبردنی پێ نەدرابێت , لێرەشەوە دیاردەی گەندەڵی و توندو تیژی و بیرۆكراتی و تیۆكراسی باشترین زەمینەی گەشە كردن دەدۆزێتەوە بۆ هەوڵدان بۆ تا بڵێی زیاتر مانەوەی یان درێژە پێدانی بونگەرایی خۆی بەڵام لە كۆتاییدا هەر مل كەچ دەبێت بۆ خواستی خەڵك چونكە گۆرانەكانی ناو خودی كۆمەڵ پەیوەستە بە كۆمەڵێك یاسای بابەتی كە شایەنی پێش لێگرتن نین ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش سست بكرێنەوە ...
ئەگەر شۆرشی فەرەنسی یان شۆرشی ئۆكتۆبەر یان شۆرشی ئەمریكی كاریگەری راستەوخۆی هەبوبێت بەسەر كیشوەرێكەوە ئەوا جیهانگیری كاریگەری هەبوە بە سەر تەواوی مرۆڤایەتیەوە پرۆسێسەكەش بەردەوام دەبێت تا مرۆڤ هەبێت . چونكە لەگەل ئەو گۆرانانەدا رووداوی تازەو هەلوێستی تازەو هزری تازە دێتە كایەوە , چونكە شێوەكانی ژیان گۆرانی بە سەر دا دێت و داواكاریەكانی خەلك گۆرانكاری تازە دەخوازێت , شۆرشی رەوشەنگەری توانی خەلك وشیار بكاتەوە كە بیر لە شیوازی تازەی خەبات و ژیان بكەنەوە , مێتۆدەكانی چەوسانەوەی كۆمەلگا والا بكەنەوە , فشار بخەنە سەر چینە بالا دەستەكان و جەخت لە سەر داواكاریەكانیان بكەنو داوای مافە رەواكانیان بكەن, ئەوا شۆرشی پیشەسازی مۆدێلێكی تازەی هێنایە گۆرەپانی ژیانەوە كە نەفی مۆدێلی شێوەكانی بەرهەمهێنانی فیۆدالیستی بوو , شۆرشی پیشەسازی و شێوەی بەرهەم هێنانی تازە توانی بازارێكی تری كار دروست بكات كە بێكاری كەم بكاتەوەو دەوری تازە بۆ شارو رۆڵی لادی بخولقێنێت بە شێوەیەكی ئەوتۆ كە لە هاوكێشەیەكی ئۆرگانیدا بتوانن كاریگەریان لە سەر بوژاندنەوەی ئابووریدا هەبێت ,( ئوربانیسێرە ) بوونی شار و رۆلی شار لە شێوەكانی بەرهەمهێنانی تازەدا گرنگی مێژوویی هەبوو چونكە بە پێچەوانەی ئێپۆكی فیۆدالیستی چەقی بەرهەم لە لادێوە گوازرایەوە بۆ شارەكان ئەوەش یەكێك لە هۆیەكانی تەواو بوونی رۆڵی مێژوویی فیۆدالیزم بوو . شۆرشی رەوشەنگەریش لە ئەوروپادا بە دوو قۆناخدا تێپەریوە قۆناخی یەكەم لە مابەینی سەدەی 14 و 16 لە روخانی قوستەنتینەوە سالی 1453 دەست پێ دەكات , بە تایبەتی ئەو سەرەتایە ژمارەیەكی زۆر لە زاناو رۆشەنبیران رویان كردە ئیتالیا كە سامانێكی مەعنەوی زانستی و كەلەپوری كولتوری و فەلسەفی و ئەدەبی یۆنان و رۆمایان لە گەل خۆیاندا گەیاندە ئەوێ , لە ژێر كاریگەری ئەو شەقڵەدا بوەتە هۆی پەیدا بوونی جۆرەها بزوتنەوەی فیكری و فەلسەفی و ئەدەبی لە ئیتالیادا لەوێشەوە بەرەو ولاتانی ئاوروپا گوازرایەوە وەك فەرەنساو ئەلمانیاو ئیسپانیاو هۆلەنداو ئینگلتەراو شوێنەكانی تری ئەوروپا كە ئاكامەكەشی شۆرشی فەرەنسی و ئەمریكی و شۆرشی پیشەسازی ئینگلتەرە بوو , سەردەمی گەشانەوەی ئیتالی و بە تایبەتی كۆتاییەكانی سەدەی شازدە كەسایەتی هونەری و زانستی وەك ‹‹‹ داڤینشی _ مایكڵ ئەنجیلۆ _ میكیافیللی ››› هێنایە كایە كە گاریگەرییان لەسەر پەیدا بوونی هزری خەلك و ریبازی فەلسەفی و مێنتالیتێتی خەلك بە جۆریك بوو , توانیان نەفی هەندی شێوازی كلاسیكی دۆگما بكەنەوە لە خوێندنەوەی (مێژوو_ سروشت _ زانست – كۆمەڵ) دا و شێوازی تازەگەری بخەنە قاڵــــبەكانی نوێ كردنەوەو شێ كردنەوەی ئەو شتانەی كە تا ئەو سەردەمە لە روانگەی عەقلی روت و بۆچوونی ئۆتۆپیەوە هەلدەسەنگێنران وەكو شێ كردنەوەی ئایدیالیستیانەی مێژوو كۆمەل , دەسەلات , سایكۆلۆژیای فەلسەفی و زانستی , یاسا و ئازادیە بنەرەتیەكان , مرۆڤ و دەوروبەر ماددەو هزر .. هتد .....
قۆناخی دوهەم.كە قۆناخی رەوشەنگەرایی و بە شێوەیەكی گشتی لە ناوەراستەكانی سەدەی 17 و سەدەی هەژدەهەم دا روی دا لە ئەوروپا ئەو قوناخە زیاتر هەوڵـــی داوە بۆ دامەزراندنی دەزگای یاسایی و عەقلانی و مەعریفی لە جیاتی ئاین و فوندامینتالیستی قەشەكان, پێشەوایانی ئەو بزوتنەوە ( رەوشەنبیریە_سیاسیە_كۆمەڵایتیە) هەولیان دەدا كە كومەلگا بەرەو نوێكاری بەرن و لە رزگاری بكەن لە بیرو بۆچونی كۆنەپەرستی و نەریتی كۆن و بیری نا عەقلانی كۆن و تاریكگەرایی و فوندامینتالیستی مەسیحی كە ئەو كاتە تەنگەی بە هەموو جۆرە نوێخوازیەك هێنابوو لە ئەوروپادا , لیرەشەوە خۆ ئامادە كردن بۆ شۆرشی مەزنی فەرەنسی و شۆرشی ئەمریكایی , وە زۆربەی بیركارە بە ناوبانگەكانی ئەو رێبازە وەكو (رۆسۆ , مونتسكیۆ , فۆلتیر , دێڤید هیۆم , رۆبسپیر ) خەباتێكی سەخت و بێ وچانیان لە گەل كەنیسەدا كردوە كە ئەو سەردەمە خاوەنی قەرار بوو شەرعیەتی دەسەڵاتی بە مڵكی خۆی دادەناو پیرۆزی چەقبەستویی دەگەراندەوە بۆ شێوازی ستاتیستیكی و بەدەر لە توانی مرۆڤ و كۆمەڵ بۆیە هەموو نوێگەراییەكیان رەت دەكردەوە چونكە لە ناوەرۆكی هەر گۆرانێكی لەو بابەتە لاوازبون و لەدەستدانی ئەوتەریتێتی خۆیانیان تیادا دەبینی بەڵام لە كۆتاییدا ناچار بون مل بۆ جەماوەر كەچ بكەن و خۆیان لە دەسەڵات و سیستەمی سیاسی دورە پەرێز بگرن , بێگومان بە ویستی خۆیان نا بەڵكو ئەو گۆرانانەی كە لە بوارەكانی زانستی و كۆمەڵناسی و ئابوری و فەلسەفی و سیاسی هاتەكایەوە ئەوانی خستە خانەی پەراوێزكردنەوە , چونكە دەستەوستان بوون لە شێكاری دۆخە تازەكان لە روانگەی دۆگمای كۆنخوازی و چەقبەستوی خۆیانەوە....
ئەلیكسیس دی تۆكڤیل( ; Aleksis de Tokvill 805 -1859) كە یەكێك بوو لە سیاسەتمەدارانی فەرەنسا و لایەنگری بیرو بۆچونی لیبرالیستی بوو دوای گەشتەكەی بۆ ئەمریكا ساڵی 1831 بیرو بۆچونی خۆی لە كتێبەكەی بە ناوی (دیموكراتی لە ئەمریكادا-1835) خستە روو , ئەوە پێچدانەوەیەكی مێژوویی گرنگ بوو لە هەڵكشانی پەیرەوكردنی تیئۆریای لیبرالی وەك تەواوكەری ئەو كەلەبەرانەی كە پرۆسەی دیموكراسی ناتوانێت گەرەنتی مافەكانی هاووڵاتی بكات , یان هەندی لە ئازادیە بنچینەیەكانی تاك و مینۆریتێتی كۆمەڵگا دەبێتە قوربانی مایۆریتێتی دەسەڵات كە بە پێی مەبدەئەكانی دیموكراسی باڵا دەست بوە , چونكە لە سەرەتادا لیبرالیزم وەكو تیئۆریایەكی دژ بە دیموكراسی هەڵدەسەنگینرا , تۆكڤیل_ پێی وابو كە ئازادی كەسایەتی و كەسایەتی ئازاد و مولكدارێتی هیچ ناكۆك نیە لەگەڵ رەوتی دیموكراسی كردندا بە پێچەوانەوە دەبێتە پاڵپشتێكی بەهێزو تەواوكەری لە بواری پراكتیكی و تیئۆریدا , لێرەدا دەتوانرێت گەورەترین و زۆرترین ئازادی دەستەبەر بكرێت (بێگومان هەمیشە ئەو ئازادیانە شتی نیسبین لە چاو كات و دەوروبەردا) , ئازادی تاك و ئازادی كۆمەڵ لە میانی پراكتیزە كردنی پرۆسێسی دیموكراسی و لیبرالیدا دەبێت زۆر زانستیانە هەلسوكەوتی لەگەڵ بكرێت ( چونكە سنورەكانی ئازادی دیاری ناكرێت بەڵكو ئاستی ئابوری كۆمەڵ_ ئاستی وشیاری كۆمەڵ_ئاستی كولتوری كۆمەڵ _ئاستی ئیستێتیكای تێروانینەكانی كۆمەڵ_ئاستی گەشەی ئینفراستروكتوری كۆمەڵ و زۆر شتی تر ئەو سنورە دیاری دەكات , هەموو ئەو فاكتەرانەش شتی دینامیكی و دیالێكتیكین ..واتە لەگەڵ كات و دەوروبەردا گۆرانیان بە سەردا دێت , كەواتە سنوری ئازادیەكانیش بە هەمان شێوە شایەنی گۆرانن ), ئەو لەو باوەرەدابوو كە دیموكراسی پرۆسێسێكەو كۆمەڵ هەر دەگا پێی , هاوكات پێی وابوو كە خودی پرۆسێسەكە لە گەڵ هەڵكشانیدا توشی قەیرانی بەریوە بردن دەبێت , ئەویش لەو روانگەوە كە مەبدەئی زۆرایەتی دەسەلاتدارو و كەمایەتی فۆرمێكی چەوسانەوە دروست دەكات تێیدا تاكەكان ناتوانن بەشداری پرۆسەی بەرێوە بردن بكە.
رەنگە بۆچونی تۆكڤیل زیاتر بۆ بەر پەرچدانەوەی بۆچونی هەندی لە رەوشەنبیران بێت بۆ نمونە _ ئیدمۆند بۆرك _ بروای بە گۆرانە دیموكراسیەكان هەبوو بەلام لە هەمان كاتدا پێی وابوو كە تەنها چین و توێژێكی دیاریكراوی كۆمەڵ مافی دەنگدانی هەبێت , ئەویش چینە ئەریستۆكرات و ئێلیت و تێكنۆكراتەكانی مەبەست بوو نەك چینە كەم درامەت و نەخوێندەوارەكان .
تۆكڤیل باشترین زەمینەی دادپەروەری لە كۆمەڵگایەكی دیاری كراودا لە مۆدێلی(دیموكراسی لیبرالی)دا دەبینی وە پێی وابوو دەوڵەت نابێ كۆنترۆلی هەبێت بە سەر رەوتی ئابوریەوە , چونكە ئەوە گەورەترین كاردانەوەی نێگەتیڤی دەبێت بۆ بەربەست كردنی ئازادیەكان و مافی خاوەندارێتی وەكو سەرەتایەكی پیرۆزو گرنگی بنیات نانی قەوارەیەكی دیموكراسی لیبرالی . پرۆسێسی دیموكراسی كۆمەڵ پێش هەموو شتێ بریتیە لە شێكردنەوەیەكی كێشەكان بە شێوەیەكی بابەتیانەی ئەوتۆ كە تیایدا لایەنە دژەكانی ناو كۆمەڵ بتوانن هەلسو كەوت لە گەڵ یەكتریدا بكەن بێ پەنا بردنە بەر توندو تیژی , وە دەستەبەر كردنی ئازادیە بەڵگەنەویستەكان بۆ زۆرایەتی كۆمەڵ , چونكە ئیمە كە باسی دیموكراسی وەكو فۆرمێكی بەرێوەبردن دەكەین لە هەمان كاتدا باسی شێوەیەك لە ئازادی دەكەین وەكو سیستەمێكی پێچەوانەی Absolutism یان Autoritarism بۆ نموونە)
ئازادیەكان چین و سنورەكانیان لە كوێ دەست پێ دەكات و لە كوی كۆتایی دێت ئەوە رەنگە پرسیارێكی دژوارو سەخت بێت چونكە لەوەتای مرۆڤ پەیدا بوە هەوڵی داوە بۆ خۆ دەرباز كردن لە شیوازەكانی چەوسانەوە , چەوسانەوەی كۆمەڵایەتی و سیاسیو ئابوری و عەقلی و گەراوە بە دوای بەكارهێنانی هزرو غەریزەی خویدا , لەگەل ئەوەشدا غەریزە هەمیشە سنوردار بوە لە بۆتەقەی كۆمەڵیك یاسادا تواوەتەوە , مرۆڤ و سروشت بونگەرایی خۆی لە كۆمەلێك یاسای سروشتیدا پەیرەو كردوە , یاسا دەستكردەكان كە لە بنەچەدا بۆ ئەوە داهێنراون تا بەرژەوەندی چینێك یان كۆمەلێكی دیاریكراوی كۆمەڵ بپارێزن هەرچەندە كۆمەڵ و ئاستی هزری كۆمەڵ لە هەڵكشاندابێت ئەو یاسایانە زیاتر شیوازی عەقلانی دەگرنە خۆ بەڵام هیچ كاتێ بێ سنور نابن لە ئاستی ئازادیە كەسایەتیەكاندا ,((رۆشۆ دەڵێ:_ هەموو شتێ لە دەوری واتای یاسا رێكدەخرێت , یاساش بریتیە لە دەربرین لە ئیرادەیەكی گشتی ,ئەو ئیرادەیەش كاتێك گشتی دەبێت كە عەقلانیانە بێت, واتە كاتێك كە بابەتەكەی گشتی بێت )) ,ئازادیە كەسایەتیەكان كە بە دەوری خۆی مل كەچە بۆ یاسا گشتیەكان وەك نەریت و ئاستی گەشەی ژێرخان و سەرخانیەكان هەرچەند ئەو ئاستانە راگوزەرین و لە گۆرانی هەمیشەیی دان . بیرو رای بیركارانی رۆژهەڵات و رۆژئاوا دەربارەی ئازادیەكان زۆر یەكناگرێتەوە هۆیەكەشی خودی تێگەشتنی واتا ئازادی نیە بەڵكو ئاستی هزری و ئاستی گەشەی كۆمەڵە چونكە ئاستی گەشەی بونگەرایی ماددی كۆمەڵ دەبێتە كەرەسەی بیركردنەوەو تیروانین و بۆچون , بەلای رۆژئاواییەكانەوە ئازادی واتە لابردنی ئەو كۆسپانەی كە ئازادیەكان قۆرخ دەكەن تێگەشتنێكی تر بە لای هەریەك لە (ئەرەستۆ _رۆسۆ _ هیگل ) ەوە مرۆڤ ئەوكات ئازاد دەبێت كە ئازادە لە ئەنجامدانی ئەو ئەركەی كە دەكەوێتە سەر شانی وە بەپێی ئینجیل ئازادی واتە خوا پەرستی و بە شێوەیەكی گشتی بە پێی وتاری دینی ئازادی واتە ئازاد كردنی رۆح لە كۆتو پیًوەندی جەسەد , كۆتو پێوەندی جەسەدیش واتای غەریزە دەگرێتەوە یان ئازادی رۆح لە عاتفە , ئەگەر سەیری هەریەك لەو بۆچونانە بكەین دەبینین كەشمەكەشێكی ناوەكی دروست دەبێت لە خودی مرۆڤدا نەك دەوروبەر ئەوەش زیاتر لە یوتۆپیای ئایدیالیستیەوە سەرچاوە دەگرێت نەك زانستی ...
بۆ نوسینی ئەو وتارانە بە شێوەیەكی سەرەكی سود لەو سەرچاوانە وەرگیراوە:_
1. ُپەیمانی كۆمەلایەتی...جان جاك رۆسۆ
2. قوانین التگور الاجتماعی ....غلزرمان
3. نماژج الدیمقراطیە.......دیفید هیلد
4. گەلێ وتاری رۆژنامەو سایتەكان
سوپاسی هەموو ئەو خوێنەرانە دەكەم كە رەخنەیان لێ گرتوم یان دەستخۆشیان لی كردوم , رەخنەو دەستخۆشیتان لە لام وەكو یەك بە نرخە ...دوبارە سوپاس , مایلی نوسەر:-asomangur@gmail.com
|
پهیوهندیمان پێوه بکه|بیکه ماڵپهڕهی خۆت 
|
بیکه دڵخوازی خۆت 
|
